52 Rola i zakres specjalizacji gastroenterologa Układ pokarmowy to niezwykle złożony system, którego prawidłowe funkcjonowanie jest kluczowe dla zdrowia całego organizmu. Odpowiada za trawienie pokarmów, wchłanianie składników odżywczych oraz usuwanie zbędnych produktów przemiany materii. Wszelkie zaburzenia w jego obrębie mogą prowadzić do szeregu uciążliwych i poważnych dolegliwości. Tutaj wkracza gastroenterolog – specjalista, którego wiedza i umiejętności są nieocenione w diagnostyce i leczeniu schorzeń tego skomplikowanego układu. Kim jest gastroenterolog i czym się zajmuje? Gastroenterolog to lekarz, który specjalizuje się w szeroko pojętych chorobach układu pokarmowego. Potocznie często nazywany jest gastrologiem, jednak formalna nazwa specjalizacji to gastroenterologia. Ten lekarz zajmuje się diagnozowaniem i terapią schorzeń obejmujących przełyk, żołądek, dwunastnicę, jelito cienkie i grube, wątrobę, trzustkę oraz drogi żółciowe. Jego praca koncentruje się na identyfikowaniu przyczyn problemów trawiennych, stanów zapalenia, infekcji, chorób autoimmunologicznych (np. autoimmunologiczne zapalenie wątroby) oraz nowotworów w obrębie tych narządów. Jest to dziedzina wymagająca szerokiej wiedzy, ponieważ choroby te mogą mieć zróżnicowane podłoże – od czynników genetycznych i hormonalnych, po niewłaściwy styl życia i dietę. Kiedy specjalista chorób układu pokarmowego jest niezbędny? Konsultacja z gastroenterologiem staje się niezbędna, gdy pacjent doświadcza przewlekłych lub nasilonych dolegliwości ze strony układu pokarmowego, które nie ustępują po podstawowym leczeniu u lekarza rodzinnego. Często są to symptomy, które, choć z pozoru błahe, mogą świadczyć o poważniejszym problemie. Wczesne rozpoznanie i interwencja są kluczowe, aby zapobiec rozwojowi przewlekłych stanów, które mogą znacząco obniżyć jakość życia, a nawet stanowić zagrożenie. Rolą gastroenterologa jest nie tylko leczenie objawowe, ale przede wszystkim dotarcie do źródła problemu i wdrożenie terapii celowanej (skoncentrowanej na przyczynie), która często wymaga specjalistycznych badań diagnostycznych i szczegółowego wywiadu. Kiedy warto zgłosić się do gastroenterologa? Zaburzenia ze strony układu pokarmowego mogą manifestować się na wiele sposobów, a ignorowanie niepokojących sygnałów może prowadzić do poważnych konsekwencji. Wiele osób zwleka z wizytą u specjalisty, przypisując dolegliwości stresowi czy nieodpowiedniej diecie, jednak pewne objawy powinny być traktowane jako alarmujące. Niepokojące objawy ze strony układu pokarmowego Istnieje szereg symptomów, które powinny skłonić do rozważenia konsultacji z gastroenterologiem, aby badać przyczynę problemu i podjąć odpowiednie działania lecznicze. Przewlekłe bóle brzucha: Nasilone lub utrzymujące się bóle brzucha, szczególnie te lokalizujące się w konkretnym obszarze, mogą świadczyć o stanach zapalnych, wrzodach, a nawet chorobach nowotworowych. Zaburzenia wypróżniania: Częste biegunki, zaparcia (lub naprzemienne ich występowanie) oraz zmiany w wyglądzie i konsystencji stolca (np. smolisty stolec, obecność krwi), mogą wskazywać na problemy z jelitem grubym, nieswoiste zapalenia jelit czy zaburzenia wchłaniania. Nudności i wymioty: Częste, niewyjaśnione nudności i wymioty, zwłaszcza połączone z utratą masy ciała, wymagają dokładnej diagnostyki. Problemy z przełykaniem (dysfagia): Trudności lub ból podczas przełykania pokarmów mogą świadczyć o zwężeniach przełyku, stanach zapalnych czy refluksie. Zgaga i refluks: Uciążliwe pieczenie za mostkiem, zwłaszcza występujące częściej niż raz w tygodniu, to klasyczny objaw choroby refluksowej. Przewlekłe dolegliwości i ich znaczenie Długotrwałe dolegliwości, nawet jeśli są mało nasilone, z czasem mogą prowadzić do poważnych uszkodzeń narządów. Na przykład, przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka może z czasem skutkować jej zanikiem, co zwiększa ryzyko rozwoju nowotworu. Podobnie, niewyleczona choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy może prowadzić do krwawień, perforacji czy zwężeń. Stąd warto reagować na powtarzające się symptomy i szukać pomocy u gastroenterologa. Sygnały ostrzegawcze wymagające pilnej konsultacji Niektóre objawy są szczególnie alarmujące i wymagają natychmiastowej interwencji lekarskiej, ponieważ mogą świadczyć o ostrym i zagrażającym życiu stanie: Nagła, niezamierzona utrata masy ciała (kilka kilogramów w krótkim czasie), Zażółcenie skóry i białkówek oczu (żółtaczka), Krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego (świeża krew w kale lub krwawienie z odbytu), Czarny, smolisty stolec (świadczący o krwawieniu z górnego odcinka), Silne, ostre przewlekłe bóle brzucha o nagłym początku, Wodobrzusze (nagromadzenie płynu w jamie brzusznej). System pokarmowy w centrum uwagi – czym zajmuje się gastroenterolog? Zakres działania gastroenterologa jest niezwykle szeroki, obejmując wszystkie narządy tworzące układ trawienny. Każda część tego systemu, od przełyku po jelito grube, może być dotknięta różnymi chorobami. Choroby przełyku i żołądka W obrębie górnego odcinka przewodu pokarmowego gastroenterolog diagnozuje i leczy m.in.: Chorobę refluksową przełyku (GERD) – charakteryzującą się cofaniem się treści żołądkowej do przełyku, wywołującą zgagę i pieczenie. Zapalenie przełyku – spowodowane refluksem, infekcjami lub substancjami drażniącymi. Żylaki przełyku – często będące powikłaniem marskości wątroby. Chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy – ubytki w błonie śluzowej żołądka lub dwunastnicy, często związane z zakażeniem bakterią Helicobacter pylori lub przyjmowaniem niektórych leków. Zapalenie błony śluzowej żołądka – ostre lub chroniczne stany zapalne. Schorzenia jelita cienkiego i grubego Jelito cienkie i jelito grube są miejscem wielu chorób, które gastroenterolog zajmuje się kompleksowo: Celiakia (choroba trzewna) – autoimmunologiczna reakcja na gluten, prowadząca do uszkodzenia kosmków jelitowych. Nieswoiste zapalenia jelit (np. choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego). Zespół jelita drażliwego (IBS) – czynnościowe zaburzenie, charakteryzujące się bólami brzucha, wzdęciami i zmianami w rytmie wypróżnień. Uchyłki jelita grubego – małe woreczki wypuklające się ze ściany jelita. Zapalenie jelit – różnego pochodzenia, w tym infekcyjne. Problemy z wątrobą, trzustką i drogami żółciowymi Wątroba, trzustka i drogi żółciowe to kluczowe gruczoły trawienne, których dysfunkcje leczy gastroenterolog: Choroby wątroby: obejmujące zapalenie wątroby (wirusowe, alkoholowe, autoimmunologiczne), stłuszczenie wątroby (NAFLD), marskość oraz nowotwory. Choroby trzustki: takie jak ostre i przewlekłe zapalenie trzustki, torbiele czy nowotwory. Choroby dróg żółciowych: np. kamica żółciowa, czyli obecność złogów (kamieni) w pęcherzyku żółciowym lub przewodach żółciowych, oraz zapalenie pęcherzyka żółciowego. Najczęściej diagnozowane choroby układu pokarmowego W codziennej praktyce gastroenterolog spotyka się z szerokim spektrum schorzeń, z których niektóre występują z wyjątkową częstością, dotykając znacznej części populacji. Zapalenia błony śluzowej żołądka i dwunastnicy Zapalenie błony śluzowej żołądka (gastritis) i dwunastnicy to bardzo powszechne choroby, które mogą być wywołane przez wiele czynników, w tym infekcję Helicobacter pylori, nadużywanie leków przeciwzapalnych, alkohol, stres czy autoimmunologiczne reakcje. Mogą mieć charakter ostry lub przewlekły i objawiać się bólami brzucha w nadbrzuszu, nudnościami, zgagą czy uczuciem pełności. Niewłaściwie leczone mogą prowadzić do choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy lub innych powikłań. Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy polega na powstawaniu ubytków w błonie śluzowej żołądka lub dwunastnicy. Najczęstszymi przyczynami są zakażenie Helicobacter pylori oraz stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Typowe objawy to ból w nadbrzuszu, nasilający się lub ustępujący po jedzeniu (w zależności od lokalizacji wrzodu), nudności, wymioty i utrata apetytu. Diagnoza często wymaga wykonania gastroskopii w celu wizualizacji zmian i pobrania wycinków. Refluks żołądkowo-przełykowy i zgaga Choroba refluksowa przełyku (GERD) to stan, w którym kwaśna treść żołądkowa cofa się do przełyku, powodując podrażnienie i zapalenie. Głównym objawem jest zgaga, czyli pieczenie za mostkiem. Pieczenie i ból w klatce piersiowej: Uczucie palenia, często mylone z problemami kardiologicznymi. Regurgitacje: Cofanie się pokarmu do gardła lub ust. Drażniący kaszel, chrypka, ból gardła: Zwłaszcza w nocy, będące wynikiem podrażnienia dróg oddechowych kwasem żołądkowym. Trudności w połykaniu (dysfagia): Może świadczyć o uszkodzeniu lub zwężeniu przełyku. Uczucie kwaśnego smaku w ustach: Często występujące rano. Choroby wątroby, trzustki i jelit o złożonym charakterze Niektóre choroby układu pokarmowego mają bardziej złożony charakter, często autoimmunologiczny, i wymagają precyzyjnej diagnostyki oraz długotrwałego leczenia. Nieswoiste zapalenia jelit: choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego Nieswoiste zapalenia jelit (NZJ) to grupa chorób o podłożu autoimmunologicznym, prowadzących do przewlekłego zapalenia jelit. Dwie główne jednostki to choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Cecha Choroba Leśniowskiego-Crohna Wrzodziejące zapalenie jelita grubego Lokalizacja Może zajmować każdy odcinek przewodu pokarmowego, od jamy ustnej do odbytu; zmiany są segmentalnie rozmieszczone. Ograniczone do jelita grubego i odbytnicy; zmiany są ciągłe. Głębokość zmian Pełnościenne (obejmujące wszystkie warstwy ściany jelita). Powierzchowne (obejmujące błonę śluzową i podśluzową). Objawy dominujące Bóle brzucha, biegunka, utrata masy ciała, przetoki, zmiany okołoodbytnicze. Krwista biegunka, parcie na stolec, bóle brzucha. Powikłania Zwężenia, przetoki, ropnie, niedrożność jelit. Megacolon toxicum, rak jelita grubego (większe ryzyko niż w ChLC). Schorzenia wątroby: zapalenia i stłuszczenie Wątroba jest narządem o kluczowym znaczeniu metabolicznym. Jej choroby to m.in.: Zapalenie wątroby: Może być wirusowe (typu A, B, C), autoimmunologiczne (gdy organizm atakuje własne komórki wątroby) lub toksyczne (np. alkoholowe). Stłuszczenie wątroby: Nagromadzenie tłuszczu w komórkach wątroby, często związane z otyłością, cukrzycą (tzw. niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby). Marskość wątroby: Zaawansowane uszkodzenie wątroby, prowadzące do zwłóknienia i zaburzeń jej funkcji. Choroby trzustki i pęcherzyka żółciowego Trzustka odgrywa rolę w trawieniu (enzymy) i regulacji poziomu cukru (insulina). Pęcherzyk żółciowy magazynuje żółć. Ostre i przewlekłe zapalenie trzustki: Mogą być wywołane kamicą żółciową, alkoholem, urazami czy lekami. Objawiają się silnym bólem w nadbrzuszu, promieniującym do pleców. Kamica żółciowa: Obecność złogów w pęcherzyku żółciowym, mogących prowadzić do kolki żółciowej lub zapalenia pęcherzyka żółciowego. Choroby trzustki takie jak torbiele czy nowotwory również należą do obszaru zainteresowania gastroenterologa. Proces diagnostyki i leczenia w gabinecie gastroenterologa Skuteczna diagnostyka i leczenie u gastroenterologa opiera się na starannym wywiadzie, badaniu fizykalnym oraz zaawansowanych procedurach diagnostycznych. Pierwsza wizyta: wywiad i badanie fizykalne Każda wizyta u gastroenterologa rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu z pacjentem. Lekarz zbiera informacje o wszystkich niepokojących objawach, ich nasileniu, częstotliwości, czynnikach łagodzących i nasilających. Pyta o dietę, styl życia, przyjmowane leki, choroby przewlekłe oraz historię medyczną rodziny. Następnie przeprowadza badanie fizykalne, w tym palpacyjne brzusznych powłok, aby ocenić bolesność, powiększenie narządów czy obecność oporów. Ta wiedza jest niezwykle cenna i daje wiele informacji na temat kondycji pacjenta oraz tego, co może mu dolegać, ukierunkowując dalsze badanie. Kluczowe badania diagnostyczne W zależności od wstępnego rozpoznania, gastroenterolog może zlecić wykonanie badań dodatkowych. Rodzaj badania Cel i zastosowanie Badania krwi Morfologia (niedokrwistość), próby wątrobowe, enzymy trzustkowe (lipaza, amylaza), markery stanu zapalnego (CRP, OB), badania w kierunku celiakii. Badanie stolca Ocena obecności krwi utajonej, pasożytów, bakterii (np. Clostridium difficile), tłuszczu (zaburzenia wchłaniania). USG jamy brzusznej Nieinwazyjne badanie oceniające stan wątroby, pęcherzyka żółciowego, trzustki, nerek, śledziony, wykrywanie płynu w jamie brzusznej. Gastroskopia (endoskopia górnego odcinka) Wizualizacja przełyku, żołądka, dwunastnicy; możliwość pobrania wycinków (biopsja) i wykonania drobnych zabiegów. Kolonoskopia (endoskopia dolnego odcinka) Wizualizacja jelita grubego; wykrywanie polipów, nowotworów, zapalenia jelit; możliwość pobrania wycinków i usunięcia polipów. Tomografia komputerowa (TK), Rezonans magnetyczny (MRI) Szczegółowa ocena struktur narządów wewnętrznych, wykrywanie guzów, przetok, zmian zapalnych. Testy oddechowe Wykrywanie zakażenia Helicobacter pylori lub przerostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO). Metody leczenia i zalecenia dietetyczne Po postawieniu diagnozy lekarz dobiera odpowiednią metodę leczenia. Może ona obejmować farmakoterapię (leki zmniejszające wydzielanie kwasu, antybiotyki, leki przeciwzapalne), zabiegi endoskopowe (np. usuwanie polipów podczas gastroskopii czy kolonoskopii), a w niektórych przypadkach, np. ostre i przewlekłe zapalenie trzustki, konieczna może być interwencja chirurgiczna. Kluczową rolę w wielu chorobach układu pokarmowego odgrywa również dieta. Gastroenterolog często współpracuje z dietetykiem, aby opracować indywidualny plan żywieniowy, który wspiera proces leczenia i łagodzi dolegliwości, szczególnie w przypadku nieswoistych zapaleń jelit czy celiakii. Edukacja pacjenta na temat przyjmowanych leków, unikania czynników drażniących i zdrowych nawyków żywieniowych jest nieodłącznym elementem skutecznej terapii.
